« واژه "جشن" از " یسنه " آمده که ریشه اوستایی دارد و به معنی ستایش کردن است. بنابر این معنی واژه جشن، ستایش و پرستش است . هدف از برگزاری جشنها در ایران باستان ، ستایش پرودگار ،گردهمایی مردم، سرور و شادی، داد و دهش و بخشش به بینوایان و زیردستان بوده است.
"چهارشنبه سوری" یا "جشن سوری" را یك جشن بومی و ملی دانست که تمام مردم ایران با ادیان مختلف در این جشن شركت میكنند و زرتشتیان نیز كه بخشی از مردم ایران هستند، این جشن را برپا می کنند. اما با توجه به جایگاه آتش در زندگی مردم گذشته و اینکه زرتشتیان تنها گروهی از مردم ایران را تشکیل میدهند نه تمام آنها را ؛ و اینکه آتش در دین زرتشتیان مقدس و دارای احترام است و آنها از روی آتش نمیپرند؛ و این برخلاف روش مرسوم در این روز است که مردم از روی آتش میپرند، میتوان مراسم چهار شنبه سوری را جشنی متعلق به ایران باستان و پیش از زرتشتیان دانست که در طی زمان ، مراسمهای دیگر به آن افزوده شده است. همانطور که گفته شد با توجه به جایگاه آتش در زندگی مردم گذشته،جشن آتش در تمام كشورها مرسوم بوده و هست، اما ایرانیان با سلیقه خود این جشن را زیباتر و گاهی به آن رنگ دینی دادهاند.
سور (sur ) واژهای پهلوی است که به معنای : مهمانی، بزم، جشن، جشن عروسی آمده و " سوری" نیز به معنای : گل سرخ رنگ، رنگ سرخ ، شادی و چیزی که به رنگ سرخ باشد مورد استفاده قرار گرفته است. پس چهارشنبه سوری را میتوان یک جشن و شادی دانست که با سرخی همراه است و این سرخی همان آتش است. اما اگر بپذیریم که چهارشنبه سوری همان جشن سوری است و جشن سوری به معنای ستایش آتش؛ نباید این ترکیب ما را به اشتباه بیاندازد که مردم آتش را به عنوان خدا ستایش میکردند. همانطور که پیشتر گفته شد هر چیز خوبی به خدا نسبت داده میشود و در این میان روشنایی آتش که مهمترین نقش را در زندگی بشر بازی میکند ، نشانی از حضور خداوند است.اگر بخواهیم برای این نوع ستایش مثالی ذکر کنیم میتوان به ستایش کعبه که قبله مسلمانان است اشاره کرد. آیا مسلمانان در کعبه به ستایش «سنگ» میپردازند یا به ستایش خداوند؟ بدون شک کعبه مکانی روحانی و نمادین و یادآور خدا برای انسان است و انسانی که به سوی آن سجده میکند، نه برای سنگ که برای بزرگی خداوند به خاک افتاده است. توجه به آتش و احترام به آن نیز برای انسان ایران باستان چنین بوده است و هم اکنون نیز در بسیاری از ادیان ، روشن کردن آتش پیش از نیایش مرسوم است که میتوان برای مثال به «روشن کردن شمع» در مکانهای مقدس اشاره کرد. پس جشن سوری یا چهارشنبه سوری مراسمی است که مردم در کنار آتش به شادی می پردازند و این شادی نوعی ستایش و سپاس از خداوند است که با پایان دادن به زمستان و تولد بهار و سبزی به آنها زندگی تازه می بخشد.
نقش آتش در چهارشنبه سوری و فرهنگ ایرانی
احترام به چیزهای که انسان را به یاد خدا میانداز یکی از ویژگیها انسان با ایمان و معتقد است. این خصوصیت در مردم ایران باستان در احترام به آب و آتش و طبیعت به خوبی نمایان است.« آتش ، نشانهای از حضور خدا ، در همه آیینهای ایران باستان مقامی والا دارد »(3). این احترام امروز زرتشتیان و ایرانیان باستان به آتش نیز از ایمان آنهاست. پس ، بر خلاف تصور عامیانهای كه وجود دارد و بیشتر توسط دشمنان ایران رواج یافت ، ایرانیان آتش را خدا نمیدانستند، بلكه، به عقیده آنها آتش مظهر روشنایی و روشنایی مظهر دانش و نابود کننده تاریکی و بدی است ؛ به همین دلیل است كه ایرانیان برای آتش احترام قایل بوده و آن را نشانهای از حضور خداوند میدانستند. نباید فراموش كرد آتش به خاطر نقشی كه در زندگی مردم از نژادها و ملیتهای مختلف گذشته داشته است برای همه ادیان باستانی مقدس بوده و این احترام به آتش و استفاده از آن در جشنها، نه تنها در ایران بلکه در بیشتر جوامع مرسوم و چندان عجیب نیست . برای مثال میتوان ، احترام گذاشتن به آتش در کشور هند و یونان اشاره کرد.
« آتش کانون مناسک هندو زردشتی بوده است ، اما ریشههای آن به دوران هند و اروپایی باز میگردد . گرچه هم عقیده و هم اعمال ( دینی مربوط به آتش ) به دوران پیش از زردشت تعلق دارند ، اما کاملا" رنگ زردشتی به خود گرفتهاند و در اسطوره شناسی ایرانی غالبا" دشوار است که عقاید قدیم را از متاخر جدا سازیم. آتش پسر اهور مزدا ، نشانه مرئی حضور او و نمادی از نظم راستین اوست و یکی از پارسیان کنونی در (مسانی ، صفحه 80)، مینویسد :« واقعا" چه چیز میتواند بیش از شعله پاک بی آلایش نماینده طبیعی و والای خدا باشد که خود «نور جاودانی» است ؟»
این نگاه مقدس به آتش که روشنی بخش و یادآور وجود خدایی بزرگ و آفریننده روشنی برای انسان است ، از گذشتههای دور با ایرانیان بوده و هم اکنون نیز در بسیاری از مراسمهای ایرانی به چشم میخورد. به همین دلیل حضور آتش در جشنهای ایرانی و برگزاری جشن چهارشنبه سوری ، که خبر از پایان سرما و تاریکی میدهد نشان ایمان و احترام نیاکان ما به بخشندگی خداوند است.
جشن چهارشنبه سوری
عدهای بر این با این باورند که ؛ در ایران باستان روزی به نام «چهارشنبه» نداشتهایم و اعتقاد دارند ، چهارشنبه سوری پس از اسلام به وجود آمده و برگرفته از جشن "پنجه" است ؛ جشنی كه پیش از اسلام ، زرتشتیان برای شادی روان نیاكان برگزار میكردند. جشن" پنجه" از جشنهای " گهنبار" متعلق به زرتشتیان است كه آخر سال برای روان نیاكان برگزار میگردید. چرا كه زرتشتیان اعتقاد داشتند در پنج روز آخر سال روان نیاكان به خانه باز میگردد تا از زندگی و شادی آنها با خبر شود.هنوز هم در ایران پنجشنبه آخر سال را مردم بر مزار مردگان حاضر میشوند.
اما عدهای دیگر این نظر را رد میکنند و معتقدند؛ جشن چهارشنبه سوری" جشن پنجه" نیست ، چون كه "جشن پنجه" بن مایه زرتشتی دارد و در پنج روز آخر سال برگزار میشود و در آن" میر نوروز " به حكومت میپردازد در حالی كه جشن " سوری" یك جشن ساده و ابتدایی است و به هیچ عنوان یك جشن دینی و آیینی نیست. ما سند مكتوبی در مورد چهارشنبه سوری در متون مقدس زرتشتی نداریم و به همین دلیل، میتوان گفت، شاید،این جشن تنها متعلق به زرتشتیان نبوده است.
دیدگاه دیگر این است که ؛ چهارشنبه سوری همان« جشن سوری » است که در ایران باستان برگزار میشد و در گذر زمان و هم زمان شدن آن با شب چهارشنبه(سهشنبه شب) تبدیل به چهار شنبه سوری شده است. پس این جشن متعلق به ایران پیش از اسلام است و سابقهای طولانی دارد .
اما در فرهنگ ایرانیان اعداد از نظر نمادین دارای معانی خاصی است . برای مثال عدد هفت در نزد ایرانیان مقدس است ، که این مسئله را میتوان در سفره هفت سین و یا فراهم کردن هفت توده آتش در چهارشنبه سوری برای پریدن از روی آن اشاره کرد. شاید انتخاب چهارشنبه به دلیل وجود چهار فصل سال باشد که در چهارشنبه آخر سال به پایان میرسد. پس میتوان توجیه كرد كه مردم برای این كه چهار فصل به پایان خود رسیده است و سال جدیدی آغاز میشود، جشن میگیرند و آتش که نماد روشنایی و نابود کننده تاریکی و سرما است ، نقش اصلی را در این جشن بازی میکند. ابوریحان بیرونی در كتاب" آثار الباقیه" « چهار را از نظر نجومی نحس میداند ». پس توجیه دیگر این است كه مردم برای از بین بردن نحسی این روز آتش درست میكنند.
"جشن سوری" یا "چهارشنبه سوری" جشن بر پایی آتش است و جشن آتش در تمام كشورها مرسوم است، اما ایرانیان با سلیقه خود این جشن را زیباتر برگزار میكردهاند.با این توصیف میتوان "چهارشنبه سوری" یا "جشن سوری" را یك جشن بومی و ملی دانست که تمام مردم ایران با ادیان مختلف در این جشن شركت میكنند و زرتشتیان نیز كه بخشی از مردم ایران هستند، این جشن را برپا می کنند. اما با توجه به جایگاه آتش در زندگی مردم گذشته و اینکه زرتشتیان تنها گروهی از مردم ایران را تشکیل میدهند نه تمام آنها را ؛ و اینکه آتش در دین زرتشتیان مقدس و دارای احترام است و آنها از روی آتش نمیپرند؛ و این برخلاف روش مرسوم در این روز است که مردم از روی آتش میپرند، میتوان مراسم چهارشنبه سوری را جشنی متعلق به ایران باستان و پیش از زرتشتیان دانست که در طی زمان ، مراسمهای دیگر به آن افزوده شده است. همانطور که گفته شد با توجه به جایگاه آتش در زندگی مردم گذشته،جشن آتش در تمام كشورها مرسوم بوده و هست، اما ایرانیان با سلیقه خود این جشن را زیباتر و گاهی به آن رنگ دینی دادهاند.
دکتر "منیره احمد سلطانی " متخصص فرهنگ عامه در اینباره میگوید:« بیشتر جشنهای ایرانی با رفتارهای دینی همراه بوده است. جشنهای ایرانی دارای ریشه و اندیشه خاصی هستند و بر خلاف تصور عامیانهای كه وجود دارد، ایرانیان آتش را خدا نمیدانستند، بلكه به عقیده آنها آتش مظهر روشنایی و روشنایی مظهر دانش است. به همین دلیل است كه ایرانیان برای آتش احترام قایل بوده و آن را نشانهای از حضور خداوند میدانستند. این امر یكی از دلایل حضور آتش در جشنهای ایرانی مانند چهارشنبهسوری است، كه به مرور زمان جنبه دینی و اعتقادی پیدا كرده است. دینی كردن مراسم در همه جا دیده میشود و این كار در بین ایرانیان بیشتر از اقوام دیگر صورت میگیرد؛ چون ایرانیان زودتر از تمام اقوام به ستایش خداوند پرداختند؛ به همین دلیل بیشتر جشنهای ما تا حدودی ریشه دینی پیدا كردهاند».
در پایان باید گفت ؛ چهارشنبه سوری و برگزاری جشن همراه با روشن کردن آتش نه تنها در ایران ، بلکه در بسیاری از کشورهای دنیا مرسوم است. این جشن برای ایرانیان حکم استقبال از نوروز و بهار را دارد و مردم با روشن كردن آتش و گرم كردن هوا به استقبال بهار و زندگی تازه تر میبرد.
نقش آتش در چهارشنبه سوری و فرهنگ ایرانی
احترام به چیزهای که انسان را به یاد خدا میانداز یکی از ویژگیها انسان با ایمان و معتقد است. این خصوصیت در مردم ایران باستان در احترام به آب و آتش و طبیعت به خوبی نمایان است.« آتش ، نشانهای از حضور خدا ، در همه آیینهای ایران باستان مقامی والا دارد »(3). این احترام امروز زرتشتیان و ایرانیان باستان به آتش نیز از ایمان آنهاست. پس ، بر خلاف تصور عامیانهای كه وجود دارد و بیشتر توسط دشمنان ایران رواج یافت ، ایرانیان آتش را خدا نمیدانستند، بلكه، به عقیده آنها آتش مظهر روشنایی و روشنایی مظهر دانش و نابود کننده تاریکی و بدی است ؛ به همین دلیل است كه ایرانیان برای آتش احترام قایل بوده و آن را نشانهای از حضور خداوند میدانستند. نباید فراموش كرد آتش به خاطر نقشی كه در زندگی مردم از نژادها و ملیتهای مختلف گذشته داشته است برای همه ادیان باستانی مقدس بوده و این احترام به آتش و استفاده از آن در جشنها، نه تنها در ایران بلکه در بیشتر جوامع مرسوم و چندان عجیب نیست . برای مثال میتوان ، احترام گذاشتن به آتش در کشور هند و یونان اشاره کرد.
« آتش کانون مناسک هندو زردشتی بوده است ، اما ریشههای آن به دوران هند و اروپایی باز میگردد . گرچه هم عقیده و هم اعمال ( دینی مربوط به آتش ) به دوران پیش از زردشت تعلق دارند ، اما کاملا" رنگ زردشتی به خود گرفتهاند و در اسطوره شناسی ایرانی غالبا" دشوار است که عقاید قدیم را از متاخر جدا سازیم. آتش پسر اهور مزدا ، نشانه مرئی حضور او و نمادی از نظم راستین اوست و یکی از پارسیان کنونی در (مسانی ، صفحه 80)، مینویسد :« واقعا" چه چیز میتواند بیش از شعله پاک بی آلایش نماینده طبیعی و والای خدا باشد که خود «نور جاودانی» است ؟»
این نگاه مقدس به آتش که روشنی بخش و یادآور وجود خدایی بزرگ و آفریننده روشنی برای انسان است ، از گذشتههای دور با ایرانیان بوده و هم اکنون نیز در بسیاری از مراسمهای ایرانی به چشم میخورد. به همین دلیل حضور آتش در جشنهای ایرانی و برگزاری جشن چهارشنبه سوری ، که خبر از پایان سرما و تاریکی میدهد نشان ایمان و احترام نیاکان ما به بخشندگی خداوند است.
جشن چهارشنبه سوری
عدهای بر این با این باورند که ؛ در ایران باستان روزی به نام «چهارشنبه» نداشتهایم و اعتقاد دارند ، چهارشنبه سوری پس از اسلام به وجود آمده و برگرفته از جشن "پنجه" است ؛ جشنی كه پیش از اسلام ، زرتشتیان برای شادی روان نیاكان برگزار میكردند. جشن" پنجه" از جشنهای " گهنبار" متعلق به زرتشتیان است كه آخر سال برای روان نیاكان برگزار میگردید. چرا كه زرتشتیان اعتقاد داشتند در پنج روز آخر سال روان نیاكان به خانه باز میگردد تا از زندگی و شادی آنها با خبر شود.هنوز هم در ایران پنجشنبه آخر سال را مردم بر مزار مردگان حاضر میشوند.
اما عدهای دیگر این نظر را رد میکنند و معتقدند؛ جشن چهارشنبه سوری" جشن پنجه" نیست ، چون كه "جشن پنجه" بن مایه زرتشتی دارد و در پنج روز آخر سال برگزار میشود و در آن" میر نوروز " به حكومت میپردازد در حالی كه جشن " سوری" یك جشن ساده و ابتدایی است و به هیچ عنوان یك جشن دینی و آیینی نیست. ما سند مكتوبی در مورد چهارشنبه سوری در متون مقدس زرتشتی نداریم و به همین دلیل، میتوان گفت، شاید،این جشن تنها متعلق به زرتشتیان نبوده است.
دیدگاه دیگر این است که ؛ چهارشنبه سوری همان« جشن سوری » است که در ایران باستان برگزار میشد و در گذر زمان و هم زمان شدن آن با شب چهارشنبه(سهشنبه شب) تبدیل به چهار شنبه سوری شده است. پس این جشن متعلق به ایران پیش از اسلام است و سابقهای طولانی دارد .
اما در فرهنگ ایرانیان اعداد از نظر نمادین دارای معانی خاصی است . برای مثال عدد هفت در نزد ایرانیان مقدس است ، که این مسئله را میتوان در سفره هفت سین و یا فراهم کردن هفت توده آتش در چهارشنبه سوری برای پریدن از روی آن اشاره کرد. شاید انتخاب چهارشنبه به دلیل وجود چهار فصل سال باشد که در چهارشنبه آخر سال به پایان میرسد. پس میتوان توجیه كرد كه مردم برای این كه چهار فصل به پایان خود رسیده است و سال جدیدی آغاز میشود، جشن میگیرند و آتش که نماد روشنایی و نابود کننده تاریکی و سرما است ، نقش اصلی را در این جشن بازی میکند. ابوریحان بیرونی در كتاب" آثار الباقیه" « چهار را از نظر نجومی نحس میداند ». پس توجیه دیگر این است كه مردم برای از بین بردن نحسی این روز آتش درست میكنند.
"جشن سوری" یا "چهارشنبه سوری" جشن بر پایی آتش است و جشن آتش در تمام كشورها مرسوم است، اما ایرانیان با سلیقه خود این جشن را زیباتر برگزار میكردهاند.با این توصیف میتوان "چهارشنبه سوری" یا "جشن سوری" را یك جشن بومی و ملی دانست که تمام مردم ایران با ادیان مختلف در این جشن شركت میكنند و زرتشتیان نیز كه بخشی از مردم ایران هستند، این جشن را برپا می کنند. اما با توجه به جایگاه آتش در زندگی مردم گذشته و اینکه زرتشتیان تنها گروهی از مردم ایران را تشکیل میدهند نه تمام آنها را ؛ و اینکه آتش در دین زرتشتیان مقدس و دارای احترام است و آنها از روی آتش نمیپرند؛ و این برخلاف روش مرسوم در این روز است که مردم از روی آتش میپرند، میتوان مراسم چهارشنبه سوری را جشنی متعلق به ایران باستان و پیش از زرتشتیان دانست که در طی زمان ، مراسمهای دیگر به آن افزوده شده است. همانطور که گفته شد با توجه به جایگاه آتش در زندگی مردم گذشته،جشن آتش در تمام كشورها مرسوم بوده و هست، اما ایرانیان با سلیقه خود این جشن را زیباتر و گاهی به آن رنگ دینی دادهاند.
دکتر "منیره احمد سلطانی " متخصص فرهنگ عامه در اینباره میگوید:« بیشتر جشنهای ایرانی با رفتارهای دینی همراه بوده است. جشنهای ایرانی دارای ریشه و اندیشه خاصی هستند و بر خلاف تصور عامیانهای كه وجود دارد، ایرانیان آتش را خدا نمیدانستند، بلكه به عقیده آنها آتش مظهر روشنایی و روشنایی مظهر دانش است. به همین دلیل است كه ایرانیان برای آتش احترام قایل بوده و آن را نشانهای از حضور خداوند میدانستند. این امر یكی از دلایل حضور آتش در جشنهای ایرانی مانند چهارشنبهسوری است، كه به مرور زمان جنبه دینی و اعتقادی پیدا كرده است. دینی كردن مراسم در همه جا دیده میشود و این كار در بین ایرانیان بیشتر از اقوام دیگر صورت میگیرد؛ چون ایرانیان زودتر از تمام اقوام به ستایش خداوند پرداختند؛ به همین دلیل بیشتر جشنهای ما تا حدودی ریشه دینی پیدا كردهاند».
در پایان باید گفت ؛ چهارشنبه سوری و برگزاری جشن همراه با روشن کردن آتش نه تنها در ایران ، بلکه در بسیاری از کشورهای دنیا مرسوم است. این جشن برای ایرانیان حکم استقبال از نوروز و بهار را دارد و مردم با روشن كردن آتش و گرم كردن هوا به استقبال بهار و زندگی تازه تر میبرد.
